«Μη μιλάς σε αγνώστους»: η συμβουλή που αφήνει το παιδί χωρίς λύση

Το «μη μιλάς σε αγνώστους» είναι η πιο διαδεδομένη συμβουλή ασφάλειας που δίνουμε στα παιδιά μας, και ταυτόχρονα μία από τις λιγότερο χρήσιμες. Όχι επειδή είναι κακόβουλη — επειδή αφήνει το παιδί χωρίς επόμενη κίνηση ακριβώς τη στιγμή που τη χρειάζεται.

Το πρόβλημα με τη λέξη «άγνωστος»

Ρώτησε ένα παιδί δημοτικού πώς φαντάζεται τον άγνωστο που πρέπει να αποφύγει. Θα σου περιγράψει κάποιον ύποπτο: αξύριστο, κακοντυμένο, με σκούρα γυαλιά, μόνο του σε ένα αυτοκίνητο. Δεν θα σου περιγράψει ποτέ μια ευγενική κυρία που χαμογελάει, έναν νεαρό με στολή εταιρείας ή κάποιον που ξέρει το όνομά του.

Εκεί ακριβώς είναι το κενό. Το παιδί δεν φιλτράρει με βάση το «τον ξέρω ή δεν τον ξέρω». Φιλτράρει με βάση το «μου φαίνεται καλός ή κακός». Και επειδή κανείς επικίνδυνος δεν κυκλοφορεί με ταμπέλα, το φίλτρο αστοχεί ακριβώς όταν πρέπει να πιάσει.

Υπάρχει και το άλλο μισό, που είναι πιο δύσκολο να ειπωθεί αλλά πρέπει να ειπωθεί: διεθνώς, η συντριπτική πλειονότητα των περιστατικών κακοποίησης παιδιών δεν γίνεται από άγνωστο. Γίνεται από πρόσωπο που το παιδί ήδη ξέρει και εμπιστεύεται. Όταν λοιπόν επικεντρώνουμε όλη τη συζήτηση για την ασφάλεια στον άγνωστο του δρόμου, στην πράξη θωρακίζουμε το παιδί απέναντι στο σπάνιο και το αφήνουμε ακάλυπτο απέναντι στο συχνό.

Η οδηγία που αντικαθιστά την παλιά

Η σύγχρονη προσέγγιση δεν λέει στο παιδί ποιον να αποφύγει. Του λέει σε ποιον να απευθυνθεί. Είναι πιο εύκολο να μάθει ένα παιδί μια θετική οδηγία παρά μια απαγόρευση, και το κυριότερο: η θετική οδηγία του δίνει κάτι να κάνει.

Πίσω από αυτό υπάρχει μια αρχή που αξίζει να την πεις στο παιδί με αυτά ακριβώς τα λόγια: εσύ διαλέγεις ποιον θα ρωτήσεις, όχι αυτός εσένα. Ένας ενήλικας που τον πλησιάζεις εσύ, τυχαία, μέσα σε ένα κατάστημα, δεν είχε καμία δυνατότητα να σε επιλέξει. Ένας ενήλικας που σε πλησιάζει αυτός, σε ήδη διάλεξε — και αυτό είναι το σημείο που θέλει προσοχή.

Σε ποιον ζητάει βοήθεια, με σειρά

• Υπάλληλο σε ταμείο ή με στολή εργασίας. Είναι σε συγκεκριμένο πόστο, είναι αναγνωρίσιμος, δεν μπορεί να φύγει από εκεί και δίπλα του υπάρχουν κι άλλοι άνθρωποι.
• Μια μητέρα ή έναν πατέρα με παιδιά. Στατιστικά και πρακτικά, η πιο ασφαλής επιλογή όταν δεν υπάρχει προσωπικό γύρω.
• Οποιονδήποτε ενήλικα, αν δεν υπάρχει τίποτα από τα παραπάνω. Αυτό είναι σημαντικό να ειπωθεί καθαρά, γιατί αλλιώς το παιδί θα μείνει σιωπηλό περιμένοντας τον τέλειο άνθρωπο που δεν θα εμφανιστεί.

Και μια λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά: το παιδί δεν φεύγει από τον χώρο. Ζητάει βοήθεια εκεί που βρίσκεται. Δεν βγαίνει έξω από το κτίριο, δεν πάει στο πάρκινγκ, δεν ανεβαίνει σε αυτοκίνητο για να το πάνε κάπου. Η βοήθεια έρχεται σε αυτό, δεν πηγαίνει αυτό στη βοήθεια.

Τρεις κανόνες που πιάνουν και τους γνωστούς

Επειδή ο κίνδυνος συνήθως δεν φοράει πρόσωπο αγνώστου, οι κανόνες πρέπει να είναι διατυπωμένοι έτσι ώστε να ισχύουν για όλους — συγγενείς, γείτονες, προπονητές, φίλους της οικογένειας. Τρεις είναι αρκετοί, αρκεί να μην αλλάζουν ποτέ.

• Ρωτάς πρώτα εμένα. Δεν πας πουθενά με κανέναν, ούτε ένα τετράγωνο, αν δεν το έχεις πει πρώτα σε εμένα. Δεν έχει σημασία ποιος είναι. Ο κανόνας δεν αφορά αυτόν, αφορά εσένα.
• Οι μεγάλοι δεν ζητάνε βοήθεια από παιδιά. Κανένας κανονικός ενήλικας δεν θα ζητήσει από ένα παιδί να τον βοηθήσει να βρει τον σκύλο του, να κουβαλήσει κάτι ή να του δείξει τον δρόμο. Αν συμβεί, δεν είναι αγένεια να φύγεις — είναι το σωστό.
• Δεν υπάρχουν μυστικά από τους γονείς. Εκπλήξεις ναι, μυστικά όχι. Η διαφορά είναι απλή και τα παιδιά την πιάνουν αμέσως: η έκπληξη κάποια στιγμή λέγεται και όλοι χαίρονται. Το μυστικό δεν λέγεται ποτέ. Όποιος σου ζητήσει να κρατήσεις κάτι κρυφό από εμένα, μου το λες την ίδια μέρα και δεν θυμώνω ποτέ γι' αυτό.

Η τελευταία πρόταση είναι η σημαντικότερη ολόκληρου του άρθρου. Το παιδί πρέπει να ξέρει με απόλυτη βεβαιότητα ότι δεν θα το μαλώσεις επειδή σου είπε κάτι. Αν έχει την παραμικρή αμφιβολία, θα σωπάσει — και η σιωπή είναι ακριβώς το περιβάλλον όπου ευδοκιμεί το πρόβλημα.

Αν χαθεί: τι κάνει, με τη σειρά

Δώσε στο παιδί ένα σχέδιο τεσσάρων βημάτων, τόσο απλό ώστε να το θυμάται και σε πανικό.

• Σταματάει εκεί που είναι και δεν αρχίζει να ψάχνει. Δύο άνθρωποι που κινούνται δεν συναντιούνται ποτέ.
• Κοιτάζει γύρω του για ταμείο, γκισέ ή στολή.
• Λέει καθαρά: «έχασα τους γονείς μου, λέγομαι έτσι, το τηλέφωνο της μαμάς μου είναι αυτό».
• Αν δεν βρει κανέναν και έχει κινητό, παίρνει εσένα. Αν δεν απαντήσεις, παίρνει το 112.

Δύο πράγματα που πρέπει να ξέρει απέξω: το ονοματεπώνυμό του και έναν αριθμό τηλεφώνου δικό σου. Όχι αποθηκευμένο στο κινητό — απέξω. Το κινητό μπορεί να έχει κλειδώσει, να έχει πέσει ή να έχει μείνει από μπαταρία.

Πώς το λες χωρίς να το τρομάξεις

Ο μεγαλύτερος φόβος κάθε γονιού σε αυτή τη συζήτηση είναι μην του δημιουργήσει άγχος. Είναι βάσιμος φόβος, και η λύση δεν είναι να αποφύγεις τη συζήτηση αλλά να αλλάξεις το ύφος της.

Μίλα του για κανόνες, όχι για κινδύνους. Δεν του εξηγείς τι μπορεί να του συμβεί, του λες τι κάνουμε σε αυτό το σπίτι. Ακριβώς όπως με τη ζώνη στο αυτοκίνητο: δεν περιγράφουμε τροχαία ατυχήματα για να τη βάλει, τη βάζουμε γιατί έτσι κάνουμε. Ένα παιδί δέχεται έναν κανόνα πολύ πιο εύκολα από μια προειδοποίηση, και ο κανόνας δεν αφήνει από πίσω του φόβο.

Κράτα και τον τόνο ήρεμο. Αν το πεις με σφιγμένη φωνή, το παιδί δεν θα θυμάται την οδηγία — θα θυμάται την ένταση. Αν το πεις όπως λες «βούρτσισε τα δόντια σου», θα το πάρει ως κάτι αυτονόητο. Και επανάλαβέ το κατά διαστήματα, σε μικρές δόσεις, όχι σε μία μεγάλη κουβέντα που μοιάζει με ανακοίνωση.

Τέλος, μην περιγράφεις ποτέ τον «κακό». Κάθε φορά που δίνουμε χαρακτηριστικά, χτίζουμε στο παιδί μια λάθος εικόνα που μετά θα το μπερδέψει. Οι κανόνες δουλεύουν χωρίς περιγραφές.

Πρόβα, όχι διάλεξη

Τίποτα από τα παραπάνω δεν μένει αν ειπωθεί μία φορά στο τραπέζι. Η διαφορά γίνεται με πρόβα, στον πραγματικό χώρο. Την επόμενη φορά που είστε σε εμπορικό κέντρο, ρώτα το: «αν με έχανες τώρα, σε ποιον θα πήγαινες;» Άσ' το να σου δείξει με το δάχτυλο. Αν δείξει λάθος, το διορθώνεις επί τόπου σε δέκα δευτερόλεπτα και δεν θα το ξεχάσει ποτέ.

Το ίδιο και με τον δεύτερο κανόνα: παίξτε το. «Αν σου πει κάποιος ότι τον έστειλα εγώ να σε πάρει, τι λες;» Η σωστή απάντηση είναι ότι τηλεφωνεί σε εσένα πριν κουνηθεί από τη θέση του.

Το ζητούμενο

Ο στόχος δεν είναι ένα παιδί που φοβάται τους ανθρώπους. Είναι ένα παιδί που ξέρει τι να κάνει όταν κάτι πάει στραβά. Η διαφορά ανάμεσα στα δύο δεν είναι λεπτή: το πρώτο μένει ακίνητο και σιωπηλό, το δεύτερο πηγαίνει στο ταμείο και μιλάει.

Και μια χρήσιμη δοκιμή για απόψε: ρώτα το παιδί σου το τηλέφωνό σου. Αν δεν το ξέρει απέξω, ξεκινήστε από εκεί. Είναι το φθηνότερο μέτρο ασφάλειας που υπάρχει.

Αν είναι η χρονιά που αρχίζει να κυκλοφορεί μόνο του, δες και τα βήματα για την πρώτη αυτόνομη μετακίνηση.